Agnostisizm nedir?

Agnostik kelimesi Thomas Henry Huxley (1825–1895) tarafından Tanrı’nın varlığına veya benzeri sorulara ilişkin felsefi konumunu tanımlamak için türetilmiştir. Bilindiği gibi “Gnostik” kelimesi bir şeyi bilmek, emin olmak anlamında kullanılır. Başına “a” getirilmesi ise onu olumsuz yaparak bilinmediğine vurgu yapar. Peki ilk başta bu terimi Huxley nasıl kullanmıştı?

Huxley’in sözleriyle:

“Entelektüel açıdan belirli bir olgunluğa eriştiğimde kendime ateist mi, deist mi, yoksa panteist mi, materyalist mi, idealist mi, Hristiyan mı, serbest düşünceli mi olduğumu sormaya başladım; ne kadar çok öğrenir ve düşünürsem cevaptan o kadar uzaklaştığını gördüm; sonunda, en sonuncu seçenek dışında bu adlandırmalardan hiçbiriyle ilgim olmadığına karar verdim. Bu iyi insanların üzerinde anlaştığı tek şey, benim onlardan ayrıldığım tek şeydi. Belirli bir “gnosis”e eriştiklerini iddia ediyorlardı, böylece varlık problemini az çok çözmüş oluyorlardı ama ben çözemediğimden emindim, hatta problemin çözülemez olduğu yönünde sağlam bir yargıya sahiptim.

Bu yüzden düşündüm ve uygun bir unvan olarak gördüğüm “agnostik” terimini icat ettim. Bu terim, benim bilmediğim şeyleri bildiğini açıkça iddia eden kilisenin “gnostiğinin” muhtemel antitezi olarak aklıma gelmişti; ben de diğer tilkiler gibi bir kuyruğum olduğunu göstermek için bu fikri ilk fırsatta cemiyete açıkladım. Terim beni çok mutlu ederek kabul edildi.”

Agnostisizm, Tanrı’nın varlığıyla ilgili sorunun, en azından kendi kendini tanımlayan bilinemezci için cevaplanamayacağı şeklindeki duruşudur. Agnostik biri ne Tanrı’nın olduğunu ne de olmadığını iddia etmez ve bunun bilinemeyeceğini öne sürer.

Bilinemezciliğin sonradan oluşturulmuş bazı sınıflandırmaları da vardır onlardan bazıları kısaca şöyledir:

  • Güçlü Agnostisizm: Tanrılar ve doğaüstü soruların sonsuza dek cevapsız olacağı fikridir. Güçlü agnostikler, teistlerin Tanrı’nın var olduğuna dair iddiaları ve güçlü ateistlerin Tanrı’nın olmadığına dair iddialarını yersiz bulur, çünkü bu hiçbir zaman bilinemezdir.
  • Zayıf Agnostisizm: Zayıf agnostik, sunulan kanıtlara, argümanlara ve kanıtlara dayanarak yalnızca kendisi hakkında bir iddiada bulunur. Bu tür kanıtların, argümanların ve delillerin, Tanrıların var olup olmadığına dair bir iddiada bulunmak için yetersiz olduğu düşüncesindedir. Zayıf agnostiklere göre ilerde bir Tanrı’nın olup olmadığı bilinebilir ve agnostik olma durumları geçicidir.
  • İlkesel Agnostisizm: Eninde sonunda soruyu cevaplayacak araçları bulacağımız fakat şu an bunun bilinemeyeceği fikrine dayanır. Zayıf agnostiğin bilineceğine dair net cevap veren halidir.
  • Agnostik Ateizm: Benim de sahip olduğum bu görüş Tanrı veya Tanrıların var olduğuna inanmayan ancak bu inancı gerçek olarak iddia edilemeyecek bir fikir veya içgüdüsel bir his olarak gören görüştür.
  • Agnostik Teizm: Tanrı’nın var olduğuna inanan, ancak bu inancı bir fikir olarak gören ve Tanrı veya Tanrıların gerçek varlığının kanıtlanamayacağına inanan görüştür. (Benzer şekilde agnostik deist veya agnostik panteist de bu şekilde sınıflandırılabilir)

Huxley’in kendisi, Bertrand Russell, Carl Sagan gibi kendi kendini tanımlayan bazı agnostiklerin, yazılarında Tanrıları gerçek olarak görmediklerini açıkça gösterdikleri için bugün ateist (negatif ateist) olarak kabul edildiklerine özellikle dikkat edin.

Huxley ve Sagan, bir ateistin her zaman pozitif bir ateist olduğu anlayışından dolayı kendilerine atıfta bulunarak ateist terimini açıkça reddettiler: Tanrı’nın var olmadığını açıkça iddia eden Russell ise gereksiz felsefi tartışmaları kurtardığı için bazı bağlamlarda kendisini ateist olarak tanımlamanın daha kolay olduğunu iddia etti.

Agnostik Teist (agnostik deist veya agnostik panteist) dışında, yukarıdaki tanımların çoğunda, pratik nedenlerden dolayı agnostik ve negatif ateist arasında çok az fark vardır. Negatif ve pozitif ateistler kadar agnostikler de dinlerin dogmatik iddialarını reddederler. Dogmanın bu şekilde reddedilmesi, hem agnostik hem de ateisti dindarlardan ayırır ve dolayısıyla bir arada görünebilir.

Kime sorduğunuza bağlı olarak, ateizm ve agnostisizm iki farklı sorudur (İnanıyor musunuz ve Biliyor musunuz) ve herhangi bir yanıt kombinasyonu mümkündür.

Örneğin inanıyorum ve bundan eminim diyen kişi Gnostik Teisttir. İnanmıyorum ve bundan eminim diyen kişi Gnsostik Ateisttir.

Son olarak toplumumuzdaki insanların büyük bir bölümü görüşleri konusunda fazla ısrarcıdır ve inançlarını gerçeklik sanarlar, bu onları gnostik yapar.