Henrik Ibsen ve Nora Bir Bebek Evi İncelemesi

Nora, Bir Bebek evi oyunu, İbsen’in en önemli oyunlarından biridir ve ilk performansı yazıldığı yıl, yani 1879 yılında oynanmıştır. Henrik İbsen, yanlış da olsa, feminizmin öncülüğüyle özdeşleştirilen bir yazardır. Bu direkt olarak yanlış bir özdeşleştirmedir. Kendisi hiçbir zaman feminist olduğunu söylememiştir. Hatta Norveç Kadın Hakları Festivali’ndeki bir konuşmasında der ki;

“Ben, Kadın Hakları Hareketi’nin bir üyesi değilim. Ne yazdıysam, bilinçli olarak herhangi bir propaganda düşünmeden yazdım. İnsanların inandığının ötesinde sosyal bir filozof olmaktan ziyade bir şairim. Kadeh kaldırdığınız için teşekkür ederim, ancak kadın hakları için bilinçli olarak çalıştığım onurunu kabul edemeyeceğim. Kadın Hakları Hareketi’nin ne olduğu konusunda bile tam olarak net bir bilgiye sahip değilim. Benim için bu insanlığın genel bir problemiydi. Şu doğrudur ki, diğer problemlerle beraber kadın hakları problemini de çözmek gerekir; ancak bu benim bütün amacım bu değildi. Benim görevim, insanlığı anlatmaktı.”

İbsen, hiçbir zaman feminist olduğunu iddia etmemiştir. Aksine, Kadın Hakları Hareketi’ne dahil olmadığını da belirtmiştir. Kimine göre dışlanmamak için feminist olmadığını söylemek zorundaydı, kimine göre İbsen, kendisine feminist denildiği duysaydı bundan rahatsız olurdu. Yazarın kimliğinden bağımsız olarak Nora Bir Bebek Evi oyunu, şüphesiz herkesin bildiği şekilde Karl Marx’ın kızı Eleanor Marx ve sevgilisi tarafından oynanmıştır. Oyundaki Nora karakterinin evdeki sıkışmışlığı, dönemdeki “kadın” figürünün evden dışarı çıkmayan, sadece kendisine verileni kabul eden, hiçbir işe karışmayan bir noktada bağdaşmaktadır. Oyundan da anlayacağımız üzere Nora, babasının evinde de aynı durumdaydı, şimdi de aynı durumda. Konuşmalarındaki yapmacıklık, ondan beklenileni yerine getirdiğini gösteriyor. Ancak oyunun analizlerine göre oyunun sonunda kazandığı özgürlük paha biçilemez bir noktada karşımıza çıkıyor.

Oyunun temalarına göz gezdirdiğimizde, ilk ilgimi çeken “Evlilik” konusu oldu. Burada bir evlilikten ziyade, evlilik rolü yapan bir çift gördüğümüzü söylemek daha doğru olacaktır. Özellikle Nora, babasının evindeyken de yaptığı rolü devam ettirmektedir. O bir “tarla kuşu” gibidir. Kendini bu rolle özdeşleştirmiştir.

Diğer temalardan biri “Cinsiyet” kavramıdır. Helmer oyunda Nora’ya sürekli kendisinin kuşuymuş gibi davranmaktadır. Okuduğum bir analizde, direkt olarak Helmer’in Nora’ya bir “mal” gibi, bir “evcil hayvan” gibi davrandığı yazıyordu ki bence çok da güzel ifade edilmişti. Ayrıca o analizde de yazdığı gibi oyunda, Nora, paranın kontrolünde olmasının “erkek olmak gibi” olduğunu söylüyor. Buradan da cinsiyet rollerinin ne denli bir çatışma içinde olduğunu görebiliriz.

Nora karakteri karşımıza tam bir rol içindeymiş gibi çıkar. Zaten anlattıklarına göre Nora, babasının evinde de aynı durumdaydı. Her zaman sanki bir “aidiyet” içinde gibi gelir Nora bize. Hiçbir zaman sahip değildir. Hep sahip olunandır.

Helmer karakteri, pek de bir şeyden haberi olmayan, yaptıklarının farkında bile olmayan tipik bir karakterdir. Ona göre olması gereken budur ve olması gereken olacaktır. Tam bir aile memuru demek doğru olacaktır.
Krogstsad karakterinin yaşadıkları benim açımdan hüzün vericiydi. Para için sevdiği tarafından terkedilmiş, yıllar önce yaptıkları yüzünden bütün itibarını kaybetmiş ve hala bunun ceremesini çeken, ailesini düşünen birisidir. Sadece sevilmek isteyen biri gelmektedir bana.

Bayan Linde, Nora’nın eski arkadaşı, aslında oyunda olayları çözücü bir noktadadır. Nora’ya elinden gelen yardımı yapmak ister. Elinde bütün olayları düzene sokma fırsatı varken bunu yapmaz, Krogstad’a mektubu geri almamasını söyler, çünkü Nora’nın gerçekten iyi olmasını sağlamak istemektedir. Bu sırrı da açığa çıkararak her şeye teknik olarak nokta koyar.

Aksiyon olarak; “Noel zamanında, Nora eve gelir, alışveriş yapmıştır, Helmer eve gelir, Nora’yla konuşurlar, daha sonra eski bir dost olan Bayan Linde gelir, Nora’yla konuşurlar, Bayan Linde’in işe ihtiyacı vardır, Nora, Krogstad’dan borç aldığı konusunu Bayan Linde’e anlatır, Linde çok ama çok şaşırır, daha sonradan Doktor Rank ardından da Helmer içeri girer, Nora Helmer’den Linde’e iş bulmasını rica eder, Helmer de ofisine birkaç dakika önce gelen Krogstad’ı işten çıkarmaya karar verir ve yerine Linde’i almayı düşünerek çıkar, daha sonra Krogstad sahneye gelir, Nora’yla yalnızlardır, Nora’nın aldığı borçta Nora’nın babasının imzasını taklit ettiğini anladığını söyler ve Nora’ya, işini elinde tutabilmesi için Helmer’i ikna etmesi adına şantaj yapar, Nora çok zor durumda kalır ve Krogstad çıkar, Nora Helmer’le konuşmaya çalışır ancak Helmer onun isteğini kabul etmez, Krogstad’ın önceden neler yapmış olduğunu anlatır, bu konuşma sonunda Nora iyice perişan olur, daha sonra Linde tekrar eve gelir, Nora durumu ona açmaya çalışır ama pek başarılı olamadan Helmer gelir, Nora tekrar Helmer’i ikna etmeye çalışır ancak işleri daha da batırır ve Helmer, Krogstad’ın işten çıkarılma mektubunu gönderir, ölmek üzere olan hasta Doktor Rank gelir, Nora konuyu ona açıp yardım isteyecekken Rank, Nora’ya olan sevgisini ilan eder, Nora bu durumda kendi derdini açamaz, Krogstad’ın geleceğini bildiren bir kart aldıktan sonra Rank’i içeriye gönderir, Krogstad içeri girer ve Helmer’e her şeyi anlatacağını söyleyerek gider, giderken de her şeyin yazılı olduğu bir mektubu mektup kutusuna bırakır, (ayrıca burada, Krogstad’ın tüm hikâyesini anlarız, kötü biri olmadığını ve bütün bunları yapmasının geçerli nedenleri olduğunu öğreniriz, yaptığı bir hatadan dolayı haksız yere işkence çekmektedir.) içeri Linde girer, Nora her şeyi Linde’e anlatır, Linde’e ona yardım etmeye çalışacaktır, bu sırada Helmer ve Rank sahneye girer, Nora Helmer’in mektup kutusuna gitmemesi için onu tutmaya çalışır, çeşitli numaralar yaparken müzik çalarak yılbaşında yapacağı dansın provasını yapmak için Helmer’i ikna etmeye çalışır, Helmer direkt olarak Krogstad’dan bir mektup geldiğini anlar, Helmer ve Rank sağ taraftan dışarı çıkarlar, Linde’e Nora’ya yardım etmek için bir şeyler yapmaya karar verir, daha sonra Krogstad’la konuşurlar, önceden Linde ve Krogstad’ın aşık olduklarını, Linde’in para için onu terk ettiğini öğreniriz, Linde Krogstad’la tekrar barışmak ister, Krogstad bunu kabul eder ve yaptıklarından pişman olur, mektubu geri almaya kalkışacakken Linde mektubun okunması gerektiğini, sırların açığa çıkması gerektiğini söyler, parti bittikten sonra Helmer mektubu okur, Nora’ya delicesine sinirlenir, daha sonra bir mektup daha gelir, Krogstad, seneti geri göndermiş ve yaptıklarından pişman olmuştur, bu sefer Helmer’in siniri mutluluğa dönüşür, ancak Nora için aynı şeyler geçerli değildir, sahnenin sonunda Nora, evi terk edip gider.” Demek mümkündür.
Oyun, Hedda Gabler gibi, dönemindeki konvansiyonel konuya uymayan bir şekilde ele alınmıştır. Bu nedenle de İbsen’in zamanında en çok ses getiren oyunlarından biridir Nora Bir Bebek Evi. Dönemdeki insan sorunlarından bir kısmına değinen ve bunu ortaya seren bir noktadadır.

Kaynakça: https://archive.org/stream/cu31924102202581/cu31924102202581_djvu.txt

(Speeches and New Letters of Henrik Ibsen)