Safsata Nedir?

Bu yazıda büyük ölçüde Sn. Alev Alatlı’nın “Safsata Kılavuzu” kitabından yararlanacağım.

Safsata Nedir? Bir düşünceyi ortaya koyarken ya da anlamaya çalışırken yapılan yanlış çıkarsamaların tamamına safsata denir. Safsatalar, ilk anda geçerli ve ikna edici gibi gözüken ancak yakından bakıldığında kendilerini ele veren sahte argümanlardır. Günümüz Türkçesinde safsata kelimesi kusurlu akıl yürütme anlamını kaybetmiş, yanlış inanç manasında kullanılır olmuştur. Oysa safsata, insanın muhakeme yetisinin yanlış yönde kullanımıdır ve çoğu kez ön yargı, eksik bilgi, batıl inançlar, duygusallık, yersiz göndermeler, acelecilik, özensizlik, genelleme, duygu sömürüsü, Türkçeyi kötü kullanma gibi sebeplerden kaynaklanır.

Safsatalar biçimsel (formal, suri) ya da serbest (informal) olarak ikiye ayrılır.

Biçimsel Safsatalar: Bir argümanın yapısından kaynaklanan, bir argümanı teknik olarak geçersiz kılan hatalardır. Bir argümanın teknik olarak geçersiz olması, sonucunun öncüllerini izlememesi anlamındadır. Biçimsel Safsatalarda mesele, sonucun doğru veya yanlış olması değil, çıkarsamanın doğru öncüllere dayanmamasıdır.

Benim bugün dikkat çekmek istediğim safsata türü ise serbest safsatalardan bazıları olacak.

Serbest Safsatalar: Biçimsel Safsatalar argümanın şekli, Serbest Safsatalar ise anlamı ile uğraşırlar. Serbest Safsatalar, kullanılan Türkçedeki belirsizlik, kelime veya gramerin yanlış kullanımı, bir fikrin veya olayın yanlış ifadesi, bir tahminin vurgulanması, yanlış anlama, konu dışına çıkma gibi kusurlar nedeniyle ortaya çıkar. Söylediğimiz gibi, çoğu zaman komik, aptal hatta saygısızdırlar. Batıl inançların temelinde de safsatanın bu cinsi yatar. Doğru bir muhakeme için ifadenin açık olması gerekir. Oysa Serbest Safsatalarda ifadeler anlaşılır değillerdir.

Gün içinde karşılaşmış olduğumuz serbest safsatalar yaklaşık 50 adettir fakat ben bugün özellikle 8 tanesiyle alakalı bilgi vereceğim.

Alakasız Sonuç Safsatası: İddia edilen şeyle alakası olmayan bir sonuç çıkarılmasından doğan hata.

Örnek: Öğrenciler çok not istediğine göre, hocanın notu kıt olmalı

Bu tarz bir safsata kişinin tartışmaktan çekindiği ve anlamsız cümlelerle karşı tarafı alt etmeye çalıştığı safsata türüdür.

İddiayı Zayıflatma Safsatası: Kendi iddiasını güçlendirmek için, karşı tarafın gerçek iddiası yerine iddianın en zayıf ve duygusal yönünü bularak buna hücum etme durumu. Samandan yapılmış bir korkuluğu devirmek gerçek bir insanı yere sermekten daha kolay olduğu için bu safsataya “Korkuluk Safsatası ” da denilmektedir

Örnek: Askere gitmeliyiz. İnsanlar rahat bulmadıkları için orduya girmek istemezler. Fakat şunu bilmeliyiz ki rahatlıktan daha önemli şeyler de var.

Bu tarz bir safsata yine argümana değil argümanın küçük bir parçasına cevap olacağı için yetersizdir.

Alakasız Amaç Safsatası: Bir şeye karşı, öyle bir amacı olmadığı halde, amaca ulaşılmadığına dayanarak çıkarım yapmak.

Örnek 1: İlahiyatçılara güvenmiyorum. Binlerce yıldır Allah’ın varlığını ispatlayamadılar.

Örnek 2: Basından hayır çıkmaz, kendi aralarındaki hırsızları bile temizleyemediler.

Burada da sanki görevleriymiş gibi bir yanılgının pençesinde olan birinin bakış açısını görüyoruz.

Konuyu Saptırma Safsatası: Savunulan şey hakkındaki bir eleştiriyi konuyu başka bir yere çekerek göz ardı etmekten oluşan hata.

Örnek: Evin taksitlerini zamanında ödemelisin, aksi takdirde buradaki komşularımızı görmeye devam edemeyeceğiz, zaten karşı komşu beni hiç sevmedi.

Bu tarz bir safsatayla günlük hayatta ve tartışma esnasında epey karşılaşırız, kişi söylediğiniz argümanla değil farklı bir şeyle ilgilenir.

Adam Karalama Safsatası: “Saldırı Safsataları”ndandır. Bu başlık altındaki safsatalarda öneri yerine, öneriyi yapan kişi tartıma konusu edilerek, iddialara karşı çıkmak suretiyle yapılır. Saldırı Safsataları, Adam Karalama Safsatası, Niteliksel Adam Karalama Safsatası, Sen de Safsatası, Dolduruşa Getirme (Ön yargı Oluşturma) Safsatası olmak üzere dört tanedir. Bir kişinin önerileri yerine, önerinin reddedilmesini sağlamak için, kişiye sövgü mahiyetinde yapılan saldırı.

Örnek: Tanrının olmadığını mı tartışıyorsun? Sen bir delisin.

Niteliksel Adam Karalama: Bir kimsenin görüşlerinin yanlış olduğuna dair delil sunmak yerine, o kimsenin niteliklerine (kişiliğine, karakterine, niyetlerine, vasıflarına vs) saldırarak, reddetmek veya karşı iddiada bulunmak.

Örnek: Başkan bu konuda haklı olamaz. Çünkü kanının son damlasına kadar liberal.

Sen de’ Safsatası: Bir iddiaya cevap vermek yerine, iddia sahibinin söyledikleri ile davranışları tutarlılık içinde olmadığı savıyla karşı iddiada bulunmak.

Dolduruşa Getirme Safsatası: Bir insan hakkında önceden olumsuz bilgiler (doğru veya yanlış) ileri sürerek, onun sonradan söyleyeceklerini gözden düşürmeye ve bir ön yargı oluşturmaya çalışma. Adam karalama safsatasının özel bir şeklidir.

Bunlar gibi onlarca safsata örneği vardır. Bu tarz durumlara başvuran insanlar genellikle iddialara cevap verme değil onları manipüle etme amacı güderler ve tartışma konusunda bilgisizliklerini bu şekilde örterler. Safsataları genellikle siyasilerin yaptığını görüyor olsak da hem televizyon programlarına hem de özel hayatımızda sürekli karşılaşırız. Bu tarz  insanlarla tartışmaya devam etmek yemek yemeyi bilmeyen biriyle yemek yemek gibidir. Sizin yemek yediğiniz şekle saldırır ama kendisi yemek yemeyi dahi bilmiyordur.

Bu tarz insanlar çoğunlukla safsata yaptıklarını farkında bile olmazlar çünkü kendi safsatalarının gerçek tartışma olduğuna inanmışlardır. Ne zaman ciddi olunup ne zaman olunmayacağını farkında olmayan argümanlardan çok saldırıların ön planda olduğu bu tarz safsatalara başvuran insanlarla tartışmamak en iyisidir. Kendi karanlığında mutlu mesut yaşaması en büyük temennimizdir. Unutulmamalıdır ki bu safsatalara sadece bir inancı veya görüşü savunan kişiler başvurur demek yanlıştır. Kimin haklı olduğundan bağımsız olarak her görüşte insan bunlara başvurabilmektir.

Ayrıca Arthur Schopenhauer’un yazmış olduğu “Tartışma Sanatının İncelikleri” kitabını da itinayla öneririm.